Search
Generic filters
آداب و رسوم شب یلدا

همه‌چیز درباره آداب و رسوم شب یلدا

شب یلدا به زمانی می‌گویند بین غروب آفتابِ ۳۰ آذر یعنی آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب در اول ماه دی و نخستین روز زمستان. شب یلدا یا شب چلّه یکی از شب‌هایی است که در ایران باستان گرامی داشته شده و از سال ۵۰۲ پیش از میلاد (در زمان داریوش یکم) به تقویم رسمی ایرانیان باستان افزوده شده است. ابوریحان بیرونی، ستاره‌شناس و تقویم‌شناس قرن چهارم و پنجم، از این جشن با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانسته ‌است. در آثارالباقیه بیرونی، از روز اول دی ماه، با عنوان «خور» نیز یاد شده‌ است. این جشن را، یعنی روز اول دی‌ماه را، نَود روز نیز می‌گویند؛ چون از یلدا تا نوروز درست نود روز فاصله است. در مجله پلازیو درباره آداب و رسوم شب یلدا بیشتر بخوانید.

نام‌گذاری یلدا

دقیقا مشخص نیست که واژه یلدا در چه زمانی و چطور وارد زبان فارسی شده است. گفته می‌شود که مسیحیان باستان که در روم زندگی سختی داشتند به ایران مهاجرت می‌کنند و بعدها به علت نزدیکی فرهنگی، واژه سُریانی یلدا به فارسی راه پیدا می‌کند. به شب یلدا شب چله نیز گفته می‌شود زیرا آغازی بر چهل روز اول زمستان یعنی چله بزرگ و بیست روز بعد از آن، چله کوچک است. در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع می‌شود و در اوستا، واژه Sareda, Saredha سَرِدَ یا سَرِذَ که مفهوم «سال» را می‌رساند، خود به معنای «سرد» است؛ به‌معنای بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و پیروزی روشنی بر تاریکی.

چرا شب یلدا مهم است؟

پیروزی روشنایی و نور بر ظلمت و تاریکی

در قدیم، زندگی‌ مردم بر پایه کشاورزی و دامپروری بود و از این‌رو، تاثیرات آب‌وهوا بسیار مهم تلقی می‌شد. مردم باستان با تاثیر از نور و تاریکی و گرما و سرما بر زندگی‌ خود به این نتیجه رسیده بودند که نور، روز و خورشید، نماد آفریدگار و نیکی است. در مقابلِ آن، شب و سرما نشانه‌های اهریمن و پلیدی. روز‌های بلندتر، نشانه پیروزی روشنایی است و روز‌های کوتاه‌تر نشانه‌ غلبه تاریکی. به این ترتیب در عهد باستان آخرین روز پاییز و بلندترین شب سال جشن گرفته می‌شد تا آفریدگار بر اهریمن، نور بر تاریکی پیروز شود.

شب تولد مهر و میترا (خورشید) و آغاز خلقت

آیین مهر یا میترائیسم در ایران قبل از دین زرتشتی رواج داشت. این آیین برپایه پرستش میترا (مهر) قرار گرفته بود. این ایزد از یک طرف نماینده عشق و محبت است و از طرفی واسطه‌ بستن پیمان‌هاست. او عهد نگهداشتن و راستگویی را نمایندگی می‌کند. مهر همچنین داورِ میان جنگاوران بوده و دروغگویان و عهد‌شکنان را مجازات می‌کند. خورشید هم نماد ظاهری میتراست. مهرپرستان شب یلدا را شب تولد میترا (ایزد مهر) می‌دانستند. اینگونه که در شبی دراز و سرد، ایزد مهر در یک غار گود و کم ارتفاع ظهور می‌کند و خورشید را به ارمغان می‌آورد.

در روایتی دیگر، در این شب میترا به جهان بازمی‌گردد. او ساعات روز را طولانی می‌کند؛ در نتیجه برتری خورشید و شکست تاریکی پدیدار می‌شود.

در برخی افسانه‌ها در شب یلدا و در دریا پیامبری متولد می‌شود و او را دو دلفین از آب بیرون می‌آورند. این تولد در سال ۵۱ پادشاهی اشکانیان که برابر با سال ۱۹۶ میلادی است اتفاق می‌افتد. در آیین مهر، آب اهمیت ویژه‌ای داشته است.

برخی هم بر این باورند که نام ماه دی از آیین میترایی آمده است و به معنای دادار و خداوند است. چرا که با شروع دی میترا بر اهریمن غلبه می‌کند.

شب یلدا ، دانستنی هایی جالب در مورد جشن یلدا

آداب و رسوم شب یلدا 

دور آتش جمع شدن

در گذشته، مردم دور کرسی می‌نشستند؛ قبل‌تر از آن دور آتش جمع می‌شدند. آتش در گذشته نماد خورشید بود و برپا کردن آتش به خاطر پاس‌داشت آن انجام می‌شده است. البته برخی هم عقیده دارند که آتش را برای برطرف کردن نحسی اهریمن و تاریکی روشن می‌کردند. وظیفه این آتش از بین بردن تاریکی و نیروهای اهریمنی بوده است.

مثل‌گویی یا قصه‌خوانی در شب یلدا

مَثل‌گویی که نوعی شعرخوانی و داستان‌خوانی است در قدیم اجرا می‌شده‌ است. به‌این‌صورت که خانواده‌ها در این شب گرد هم می‌آمدند و پیرترها برای همه قصه تعریف می‌کردند. بیشتر قهرمان‌های مَثل؛ جانوران، دیوان و پریان هستند و برای سرگرمی و خوشایند کودکان گفته و یا نوشته می‌شوند. در هر نقطه‌ای از کشور قصه‌های مربوط به فرهنگ خودشان رواج بیشتری دارد. مثلا آذربایجانی‌ها قصه حسین کرد شبستری می‌خوانند و خراسانی‌ها بیشتر از داستان‌های شاهنامه داستان سرایی می‌کنند.

فال حافظ در شب یلدا

معمولا در شب‌های یلدا بزرگ فامیل به دیوان حافظ تفالی می‌زند. به این ترتیب که مخاطب فال نیت کرده و بزرگ مجلس این جمله یا شبیه به این را می‌گوید: ای حافظ شیرازی، تو کاشف هر رازی، من طالب یک فالم، بر من نظراندازی و بعد دیوان را باز می‌کند. غزل بالای سمت راست، جواب تفال است. اگر وسط غزل باشد، فال از ابتدای غزل که در صفحه پشت است، خوانده می‌شود. سه بیت از غزل بعدی نیز شاهد فال خواهد بود. بعد از خواندن غزل، فال را تفسیر می‌کند. اگر محتوای شعر مثبت باشد فال را خوب و اگر نباشد آن را بد می‌دانند. از آنجا که عمده غزلیات حافظ دارای محتوایی عرفانی، عاشقانه و امیدوارکننده است؛ فال‌ها معمولا روحیه بخشند.

شاهنامه خوانی

شاهنامه‌خوانی جزو جدایی‌ناپذیر دیگر شب یلداست. جذابیت شاهنامه‌خوانی به شیوه نقالی چند برابر می‌شود. متاسفانه این رسم نقالی در حال نابودی است. 

سفره شب یلدا

از جذاب‌ترین آیین‌های شب یلدا یا شب چله، سفره و خوردنی‌های آن است. سفره شب یلدا شامل میوه‌های مخصوص، آجیل مخصوص و دیگر تنقلات است. در شب چله در دوران قدیم، سفره‌ای به نام میَزد پهن می‌کردند. آنها میوه‌های تر و خشک، آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان لُرک بر سفره می‌گذاشتند. لرک از اجزای اصلی این سفره بود و در واقع ولیمه این جشن به حساب می‌آمد. از اجزای دیگر این سفره آتشدان، عطردان، بخوردان و بَرسَم را می‌توان نام برد. بَرسَم وسیله‌ای برای دعا‌خوانی ست که از جنس شاخه گیاهی خاص و یا فلزِ برنج و نقره ساخته می‌شود.

شب یلدا ، دانستنی هایی جالب در مورد جشن یلدا

میوه‌های شب یلدا

در سفره یلدا نقش اصلی را میوه‌های سرخ رنگ بر عهده دارند. رنگ سرخ این میوه‌ها نماد خورشید است.

انار

انار، میوه اصلی سفره شب یلداست. پیشینیان انار را میوه‌ باروری و برکت می‌دانستند. آنها این معنا را از دانه‌های زیاد آن دریافت می‌کردند. همچنین انار به خاطر رنگ قرمزش نماد شادی و خورشید است. در واقع خوردن انار در شب یلدا به خاطر اعتقاد به تاثیر جادوی سرایتی آن بوده است. یعنی آنها با توسل به انار و خوردن آن برکت را از دانه‌های زیاد آن می‌گرفتند و نیروی باروری را در خود افزایش می‌دادند. به همین ترتیب یکی از میوه‌هایی که در خوانچه یلدای عروس می‌گذارند انار است.

این میوه از دوران بسیار قدیم میوه‌ای مقدس شناخته شده است. انار حتی در ادیان بزرگ دنیا جایگاه ویژه‌ای دارد. در اساطیر و افسانه‌ها هم ذکر آن رفته است. در دین زرتشتی انار از درختان مینوی است و از عناصر مقدس و خجسته به شمار می‌رود. زرتشتی‌ها از شاخه‌ها و میوه آن در مراسم  دینی خود استفاده می‌کنند. انار از دید مسلمانان هم میوه‌ای مقدس بوده و در قرآن کریم از آن به عنوان میوه‌ای بهشتی نام برده شده. خوردن این میوه توسط بزرگان دینی توصیه شده است.

هندوانه

هندوانه هم مثل انار میوه مخصوص سفره یلداست. هندوانه علاوه بر سرخیش نمادی از خورشید است و یادآور گرمای تابستان و حرارت است. در قدیم باور بر این بوده که اگر کسی مقداری هندوانه در شب چلّه بخورد؛ در سراسر چلّه بزرگ و کوچک، از سرما و بیماری در امان خواهند بود. همچنین هندوانه هم مثل انار از میوه‌های پردانه است و نماد برکت و فراوانی.

میوه‌های پاییزی

از دیگر میوه‌های سفره یلدا می‌توان انواع میوه‌های پاییزی را نام برد. در گذشته به همراه انار و هندوانه، میوه‌های فصلی را هم در سفره می‌گذاشتند. میوه‌هایی مثل پرتقال و انواع مرکبات، سیب، خرمالو، گلابی و حتی لبو و کدو تنبل می‌توانند جایی در سفره یلدا داشته باشند.

تنقلات و آجیل شب یلدا

در این شب مهم‌تر از شام؛ تنقلات و آجیل مخصوص شب یلدا ست. در گذشته که نگهداری طولانی مدت میوه‌ها راحت نبود؛ خیلی از میوه‌ها را برای نگهداری و مصرف در فصل‌های دیگر، خشک می‌کردند.

آجیل شب یلدا

مغزهایی مثل پسته، گردو، بادام و فندق اجزای اصلی آجیل مخصوص شب یلدا هستند. در کنار اینها انجیر و توت خشک شده هم حاضرند. از قدیم نخودچی و کشمش در بین آجیل شب یلدا وجود داشته است. غیر از این‌ها گندم و نخود برشته، شاهدانه، تخمه هندوانه و کدو هم جز آجیل‌های شب یلدا محسوب می‌شود. به آجیل شب یلدا تنقلاتی مثل باسلق و پشمک نیز اضافه شده است.

شب یلدا شب چله آجیل شب یلدا

آداب و رسوم شب یلدا در شهر‌های ایران

برای گرامیداشت مراسم شب یلدا در شهرهای مختلف علاوه بر اجرای آداب و رسومی که بین همه مشترک است؛ سنت‌های خاصی هم وجود دارد. 

شب یلدا در خراسان

خراسانی‌ها به شب یلدا، چهل‌چراغ نیز می‌گویند، زیرا در قدیم مردم برای رفتن به میهمانی چراغی را با خود همراه می‌برده‌اند و تعداد چراغ‌ها زیاد می‌شده است. در شب یلدای خراسانی‌ها لبو، شلغم پخته، پختیک (لبوی خشک شده) و شربت و شیرینی مخصوصی به نام کَف در کنار هندوانه و انار سرو می‌شود. 

شب یلدا در فارس

حافظ‌خوانی جزو جدانشدنی مراسم شب یلدا برای شیرازی‌هاست. یکی از مراسمی که در شب یلدا و در میان خانم‌ها انجام می‌شود گرفتن فال با کلوک (یک کوزه بزرگ با دهانه گشاد) است. هر کس نشانه خاصی را در کوزه می‌اندازد. سپس یک دختر بچه می‌آید و نشانه‌ای را از داخل کوزه خارج می‌کند و فردی به صورت فال، ترانه‌های محلی را می‌خواند. 

شب یلدا در همدان

همدانی‌ها فال سوزن می‌گیرند. مراسم به این ترتیب است که؛ همه دور تا دور اتاق می‌نشینند و پیرزنی به‌طور پیاپی شعر می‌خواند. دختر بچه‌ای پس از اتمام هر شعر بر یک پارچه نبریده و آب ندیده سوزن می‌زند. مهمان‌ها بنا به ترتیبی که نشسته‌اند شعرهای پیرزن را فال خود می‌دانند. 

شب یلدا در کردستان

شب چله را به کردی «شه‌وی چله» می‌گویند. در شهر سنندج از قدیم رسم بر این بوده که میزبان، غذای دلمه و نان سنگک برای پذیرایی از مهمان‌ها آماده کنند.

شب یلدا در گلستان

مردم گلستان در شب یلدا دور کرسی جمع می‌شوند و نقل‌اندازی می‌کنند. نقل‌اندازی به معنی تعریف کردن داستان‌های شفاهیست. پرتقال، لیمو، ولیک، کندس و شیرینی‌هایی مانند مَت و کَسمَک از خوراکی‌های یلدا هستند.

شب یلدا در قزوین

مردم قزوین به میوه‌های سرخ‌رنگ شب‌چَره می‌گویند. شب چره شگون دارد و به زمستان برکت می‌دهد. بنا بر افسانه‌های قدیمی اگر در این شب ننه سرما گریه کند، باران می‌بارد؛ اگر پنبه‌های لحافش بیرون بریزد، برف می‌آید؛ و اگر گردنبند مرواریدش پاره شود تگرگ می‌ریزد.

شب یلدا در گیلان

بنابر افسانه‌های قدیمی گیلانی، کسی که در شب چله هندوانه بخورد، در تابستان احساس تشنگی نمی‌کند و در زمستان سرما را حس نخواهد کرد.

شب یلدا در لرستان

شب چله در مناطق لر نشین آداب خاصی دارد. لرها به این شب، «شو اول قارّه» می‌گویند. آنها تنقلاتی از گندم، شاهدانه، کنجد و گردو سرو کرده و در این شب گندم شیره می‌خورند.

شب یلدا در آذربایجان شرقی

مردم آذربایجان به هندوانه شب یلدا «چیلله قارپیزی» می‌گویند. آنها معتقدند با خوردن هندوانه لرز و سرمای زمستان بر تنشان تاثیری ندارد.

شب یلدا در کهگیلویه و بویراحمد

در شب یلدا اعضای فامیل دور هم جمع می‌شوند تا پیرترین فرد خانواده برایشان «متیل» بگوید. متیل داستانی افسانه‌ای و طولانیست که به طور شفاهی حفظ شده است.

شب یلدا در کرمان

یک افسانه قدیمی، کرمانی‌ها را تا صبح اول دی‌ماه بیدار نگه می‌دارد. این افسانه می‌گوید که در این شب قارون به شکل هیزم‌شکنى که پشته‌اى هیزم برپشت دارد به خانه‌ها سرکشی می‌کند و به آنها هیزم مى‌دهد. این هیزم‌ها صبح روز بعد تبدیل به شمش‌هاى طلا مى‌شود.

شب تولد مهر و میترا (خورشید) و آغاز خلقت

شب یلدا (انقلاب زمستانی) در دیگر نقاط جهان

جالب است بدانید که انقلاب زمستانی در نقاط مختلفی از جهان جشن گرفته می‌شود. به نظر می‌رسد، هر زمانی که مردم به نحوه حرکت خورشید پی برده‌اند؛ به دنبالش تقویم خورشیدی را وضع کرده‌اند و در این تقویم به انقلاب زمستانی توجه خاصی داشته‌اند.

شب یلدا در افغانستان

افغانستان در گذشته‌های دور بخشی از ایران بوده است. در آن زمان‌، سال نو در برخی تقویم‌های ایران باستان، از یکم دی شروع می‌شده و زایش خورشید دلیل مناسبی برای این شروع بوده است. افغان‌ها مراسمشان را تقریبا شبیه به مردم ایران انجام می‌دهند.

شب یلدا در تاجیکستان

اهالی تاجیک در این شب نان شیرینی‌هایی را که به شکل حیوانات درست شده‌ می‌خورند. در برخی از روستا‌ها رسم است که جدار پنجره‌ها را با پوستین پر کرده، از سقف چرم آویزان کنند و در حیاط خانه گندم بپاشند. فالگیری و طالع‌بینی نیز بخش پرطرفدار شب یلدا در تاجیکستان است.

شب یلدا در پاکستان

در روزگار باستان، مردم کالاش در پاکستان امروزی زندگی می‌کردند. عمده مراسمات گرامیداشت آغاز زمستان برگرفته از آداب و رسوم قدیمی این مردم است که هنوز هم در پاکستان انجام می‌شود. آنها در این شب به دعا و نیایش می‌پردازند و حمام می‌کنند. این حمام به صورت ایستاده انجام می‌شود. آنها در حالی که تکه نانی را در دست گرفته‌اند روی سرشان آب می‌ریزند به نشانه جذب رزق و روزی و دور کردن انرژی منفی. این مراسم از صبح تا بعدازظهر آخرین روز پاییز انجام می‌شود. زنان و دختران هم مراسم سنتی حمام را به جا می‌آورند. مردم پاکستان بعد از تطهیر به مراسم آتش‌افروزی می‌روند و رقص و پایکوبی کرده و شکمچه بز سرو می‌کنند.

شب یلدا در شرق آسیا

شرق آسیا شامل کشور‌های چین، ویتنام، کره، ژاپن و است. انقلاب زمستانی در این کشور‌ها هم بسیار مهم تلقی می‌شود و فستیوالی را برای این شب در نظر می‌گیرند. مردم ساکن در جنوب چین نوعی چای مخصوص می‌نوشند و کوفته برنجی سرو می‌کنند.

در رسم ژاپنی، یلدا به نام توئوجی شناخته می‌شود. در این روز ژاپنی‌ها حمام نارنج می‌گیرند؛ بخار آب در تماس با نارنج‌ بوی آن را به خود می‌گیرد و در فضا پخش می‌‌شود. ژاپنی‌ها هنوز هم معتقدند که نارنج نیروی‌های منفی را از آنها دور می‌کند و همچنین از سرماخوردگی در امان می‌مانند. 

‫۰/۵ ‫(۰ نظر)
اشتراک‌گذاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *